Κεράσοβο Πωγωνίου – Ιστορικό και Μαρτυρικό Χωριό
Ένας τόπος μνήμης, φύσης και παράδοσης
Το ΚεράσοβοΠωγωνίου είναι ένα ορεινό χωριό στα βορειοδυτικά του Νομού Ιωαννίνων, χτισμένο αμφιθεατρικά στις δυτικές πλαγιές του όρους Κασιδιάρης, σε υψόμετρο 740 μέτρων και σε απόσταση περίπου 55 χιλιομέτρων από τα Ιωάννινα. Γεωγραφικά και ιστορικά ανήκει στα χωριά της Λάκκας Πωγωνίου και βρίσκεται σε μικρή απόσταση από τα ελληνοαλβανικά σύνορα.
Παρότι δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία για την ακριβή χρονολογία ίδρυσής του, η στρατηγική και δυσπρόσιτη θέση του, σε συνδυασμό με την αφθονία των νερών, φαίνεται πως αποτέλεσαν σημαντικούς λόγους εγκατάστασης των πρώτων κατοίκων. Σήμερα, το Κεράσοβο αποτελεί έναν τόπο που συνδυάζει την ιστορική μνήμη, την πλούσια παράδοση και ένα ιδιαίτερο φυσικό περιβάλλον.
Ιστορική διαδρομή
Η ονομασία του χωριού προέρχεται από την ελληνική λέξη «κερασιά», με την προσθήκη της σλαβικής κατάληξης «-οβο», η οποία δηλώνει τόπο, και πιθανολογείται ότι σχετίζεται με τις κερασιές που αφθονούσαν παλαιότερα στην περιοχή. Οι πληροφορίες για την ιστορία του Κερασόβου πριν από το 1800 είναι περιορισμένες και βασίζονται κυρίως στην προφορική παράδοση.
Η παλαιότερη γραπτή αναφορά στον οικισμό εντοπίζεται στην οθωμανική απογραφή του 1431, που πραγματοποιήθηκε αμέσως μετά την κατάκτηση της περιοχής, όπου το Κεράσοβο αναφέρεται μεταξύ των χωριών του Πωγωνίου. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, οι πρώτοι κάτοικοι προήλθαν από τους οικισμούς Παλιοκλήσι Γάλιανης, Λιμποχώρια και Αβαρίτσιανη, οι οποίοι εγκαταλείφθηκαν εξαιτίας επιδημικών ασθενειών.
Οι κύριες ασχολίες των κατοίκων ήταν η εκτροφή αιγοπροβάτων, η αμπελουργία και η καλλιέργεια οσπρίων και σιτηρών. Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, το μεγαλύτερο μέρος της γης πέρασε σταδιακά στα χέρια Τουρκαλβανών μπέηδων, γεγονός που επιδείνωσε τις συνθήκες διαβίωσης. Η βαριά φορολογία και οι πιέσεις οδήγησαν πολλούς άνδρες στη μετανάστευση, κυρίως στην Κωνσταντινούπολη, όπου δημιούργησαν μια πολυπληθή και ακμάζουσα παροικία, ασκώντας επαγγέλματα όπως του κρεοπώλη, του φούρναρη και του οπωροπώλη. Το 1906 ιδρύθηκε εκεί η πρώτη Αδελφότητα Κερασοβιτών.
Το 1913, με την απελευθέρωση του Πωγωνίου και της ευρύτερης περιοχής της Ηπείρου από τον ελληνικό στρατό, ακολούθησε η διανομή των οθωμανικών τσιφλικιών στους ακτήμονες γεωργούς και η αναγνώριση των κοινοτήτων. Το Κεράσοβο διατήρησε την ονομασία του, έπειτα από ενέργειες της Αδελφότητας Κερασοβιτών, καθώς, σύμφωνα με την τοπική παράδοση, στο χωριό αυτό ο αρματωλός Γιάννης Μπουκουβάλας συνέτριψε τους άνδρες του Μούρτο Χούσιο, παππού του Αλή Πασά.
Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και Κατοχή
Κατά τη διάρκεια του Ελληνοϊταλικού Πολέμου, η ευρύτερη περιοχή του Κερασόβου υπήρξε θέατρο σκληρών μαχών, οι οποίες κατέληξαν στην εκδίωξη των ιταλικών δυνάμεων από το Χάνι Δελβινακίου. Στη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής, οι περισσότεροι κάτοικοι του χωριού συμμετείχαν ενεργά στην Εθνική Αντίσταση.
Στις 15 Αυγούστου 1944 γράφτηκε η πιο τραγική σελίδα στην ιστορία του Κερασόβου. Στις 13 Αυγούστου, γερμανικές φάλαγγες εισέβαλαν στο χωριό, πραγματοποιώντας έρευνες και συλλήψεις και ζητώντας την παράδοση των αντιστασιακών με προθεσμία 48 ωρών. Ανήμερα της εορτής της Κοίμησης της Θεοτόκου, οι κατακτητές οδήγησαν ομήρους, μεταξύ των οποίων γυναίκες και μικρά παιδιά, στη σπηλιά γνωστή ως «Χτικιαρότρυπα», όπου τους εκτέλεσαν, βάζοντας παράλληλα φωτιά σχεδόν σε όλα τα σπίτια του χωριού. Συνολικά 28 κάτοικοι έχασαν τη ζωή τους. Από την καταστροφή διασώθηκαν μόνο ένα σπίτι και ο Ιερός Ναός.
Λόγω της θυσίας των κατοίκων του, το Κεράσοβο αναγνωρίστηκε επίσημα ως Ιστορικός Τόπος και Μαρτυρικό Χωριό με το Προεδρικό Διάταγμα 139/2014. Η μνήμη των θυμάτων τιμάται κάθε χρόνο στις 14 Αυγούστου με εκδηλώσεις μνήμης.
Πολιτισμός και παράδοση
Ο πολιτισμός του Κερασόβου είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με την παράδοση της Ηπείρου και ιδιαίτερα του Πωγωνίου. Η ηπειρώτικη μουσική, τα πανηγύρια, τα τοπικά έθιμα και η φιλοξενία των κατοίκων αποτελούν ζωντανά στοιχεία της ταυτότητας του χωριού.
Ο Αύγουστος αποτελεί την καρδιά της πολιτιστικής ζωής. Στις 14 Αυγούστου πραγματοποιείται η εκδήλωση μνήμης για τους πεσόντες, ενώ το μεγάλο πανηγύρι του χωριού διοργανώνεται το πρώτο Σαββατοκύριακο μετά τον Δεκαπενταύγουστο, σε ένδειξη πένθους και σεβασμού για τη θυσία των κατοίκων. Στο πλαίσιο της γιορτής, οι Κερασοβίτες και οι επισκέπτες συμμετέχουν σε κοινό γλέντι με μουσική, χορό και παραδοσιακά φαγητά. Ξεχωρίζουν ο καβρουμάς και ο κοφτός, που μαγειρεύονται σε καζάνια από ντόπιους μάγειρες, ενώ το σερβίρισμα γίνεται συλλογικά από τους νέους του χωριού. Ακολουθεί η περιφορά της εικόνας της Παναγίας η οποία περνά απ όλα τα τραπέζια για να την ασπαστεί όποιος επιθυμεί και το γλέντι συνεχίζεται μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες συνοδεία παραδοσιακής κομπανίας.
Αξιοθέατα
Σημείο αναφοράς του χωριού αποτελεί ο Ιερός Ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου, χτισμένος το 1685, χαρακτηριστικό δείγμα εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής της εποχής, με αξιόλογα ξυλόγλυπτα και αγιογραφίες. Ο προαύλιος χώρος έχει διαμορφωθεί κατάλληλα και φιλοξενεί το πανηγύρι του χωρίου, ενώ στην είσοδο από την πλευρά του κεντρικού δρόμου βρίσκεται το μνημείο των πεσόντων.
Ιδιαίτερης σημασίας είναι η σπηλιά «Χτικιαρότρυπα», τόπος θυσίας των 28 κατοίκων το 1944.
Αξιόλογα μνημεία αποτελούν επίσης το παλιό πέτρινο σχολείο του 1930, το ξωκλήσι του Αγίου Αθανασίου και το ξωκλήσι του Προφήτη Ηλία, στην κορυφή του υψώματος Αηλιάς Τάτση, σε υψόμετρο 1.120 μέτρων, το οποίο συνδέεται με γεγονότα του 1940 καθώς σύμφωνα με τις διηγήσεις των παλαιότερων, τον Νοέμβριο του 1940, κατά τη διάρκεια μιας μάχης, το εκκλησάκι χτυπήθηκε από ιταλική οβίδα, η οποία όμως από θαύμα δεν εξερράγη, με συνέπεια να σωθούν οι στρατιώτες που ήταν μέσα. Το ξωκλήσι φέρει δυσανάγνωστη σχετικά κτητορική επιγραφή «1676» ή «1076».
Φυσικό περιβάλλον
Χτισμένο στις πλαγιές του όρους Κασιδιάρης, το Κεράσοβο προσφέρει πανοραμική θέα στη Λάκκα Πωγωνίου, στη Μουργκάνα και στη Νεμέρτσικα. Η περιοχή χαρακτηρίζεται από πλούσια βιοποικιλότητα και έντονες εναλλαγές των εποχών, με δροσερά καλοκαίρια και χιονισμένους χειμώνες. Τα παλιά μονοπάτια και το φυσικό τοπίο προσφέρονται για πεζοπορία και επαφή με τη φύση.
Διαμονή, πρόσβαση και τοπικά προϊόντα
Το Κεράσοβο είναι μικρός οικισμός με περιορισμένες υποδομές. Η διαμονή πραγματοποιείται κυρίως σε παραδοσιακό ξενώνα που λειτουργεί καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Η πρόσβαση στο χωριό γίνεται οδικώς μέσω της εθνικής οδού Ιωαννίνων–Κακαβιάς, με διαδρομή που προσφέρει θέα στο πωγωνίσιο τοπίο.
Ιδιαίτερη θέση κατέχει το παραδοσιακό κερασοβίτικο τσίπουρο, το οποίο τα τελευταία χρόνια παράγεται με τη φροντίδα της Αδελφότητας Κερασοβιτών.
